შესავალი: შესვლა ბაზარზე ახალი იურიდიული პირის გარეშე
მაგალითისთვის ავიღოთ გერმანული საინჟინრო კომპანია, რომელსაც სურს საქართველოში სამშენებლო პროექტზე მუშაობა, ან თურქული სავაჭრო კომპანია, რომელსაც სჭირდება ადგილობრივი წარმომადგენლობა კონტრაქტების შესასრულებლად. ორივეს ერთი და იგივე კითხვა უჩნდება: აუცილებელია ახალი, დამოუკიდებელი შპს-ის დაფუძნება, თუ არსებობს გზა, რომლითაც უცხოური კომპანია პირდაპირ, საკუთარი სახელით შემოვა ქართულ ბაზარზე?
პასუხი ფილიალია. საქართველოს კანონმდებლობა უცხოურ საწარმოს აძლევს საშუალებას, დააფუძნოს ფილიალი დამატებითი იურიდიული პირის შექმნის გარეშე, თუმცა ეს ფორმა თავისი თავისებურებებით გამოირჩევა: რეგისტრაციაშიც და, განსაკუთრებით, დაბეგვრაშიც.
რა არის ფილიალი და რითი განსხვავდება შვილობილი კომპანიისგან
„მეწარმეთა შესახებ" საქართველოს კანონის მიხედვით, ფილიალი არ არის დამოუკიდებელი იურიდიული პირი , ის მეწარმის, ანუ დამფუძნებელი უცხოური კომპანიის, ორგანიზაციული ნაწილია, რომელიც მოქმედებს მისივე სახელით და მისივე პასუხისმგებლობით. საქართველოში რეგისტრირებული ადგილობრივი მეწარმის ფილიალი საერთოდ არ საჭიროებს ცალკე რეგისტრაციას, მაგრამ საზღვარგარეთ რეგისტრირებული მეწარმის ფილიალი, პირიქით, ექვემდებარება სავალდებულო რეგისტრაციას მეწარმეთა და არასამეწარმეო (არაკომერციულ) იურიდიულ პირთა რეესტრში.
ეს განსხვავება პრაქტიკაში მნიშვნელოვან შედეგებს იწვევს. შვილობილ კომპანიაში, მაგალითად შპს-ში, დამფუძნებლის პასუხისმგებლობა შეზღუდულია განთავსებული კაპიტალით. ფილიალის შემთხვევაში კი მთელი პასუხისმგებლობა უცხოურ სათავო კომპანიას ეკისრება: ფილიალის ვალდებულებები პირდაპირ სათავო კომპანიის ვალდებულებებია. ფილიალს არ შეუძლია დამოუკიდებლად იყოს მხარე სასამართლო დავაში ან ფლობდეს ქონებას საკუთარი სახელით, ყველაფერი ფორმალურად სათავო კომპანიას ეკუთვნის. მართვის სტრუქტურაც შესაბამისად მარტივია: არ არსებობს პარტნიორთა კრება, დირექტორთა საბჭო ან სხვა კორპორაციული ორგანოები, ფილიალს ჰყავს მხოლოდ ხელმძღვანელი, რომელსაც უცხოური კომპანია ნიშნავს.
ღირს ხაზგასმით აღინიშნოს ერთი კონცეპტუალურად მნიშვნელოვანი წესი: ვინაიდან ფილიალი დამოუკიდებელი იურიდიული პირი არ არის, სათავო კომპანიის არსებობის შეწყვეტა ავტომატურად იწვევს ფილიალის არსებობის შეწყვეტასაც. ეს არის სწორედ ის პრინციპი, საიდანაც გამომდინარეობს ფილიალის დამოკიდებული სამართლებრივი ბუნება.
რეგისტრაციის პროცედურა
ფილიალის რეგისტრაცია ხორციელდება საჯარო რეესტრის ეროვნულ სააგენტოში, და კანონის თანახმად, მარეგისტრირებელი ორგანო ვალდებულია დოკუმენტების წარდგენისთანავე ფილიალი რეგისტრაციაში გაატაროს.
რეგისტრაციის განცხადება უნდა შეიცავდეს მეწარმის, ანუ სათავო კომპანიის საფირმო სახელწოდებას და იურიდიულ მისამართს, მისი საქმიანობის ძირითად ადგილს, კომპანიის სამართლებრივ ფორმას და იმ ქვეყანას, რომლის კანონმდებლობასაც ის ექვემდებარება, უცხოური რეგისტრაციის ორგანოს დასახელებასა და რეგისტრაციის ნომერს, ფილიალის საფირმო სახელწოდებას (რომელიც უნდა შეიცავდეს დამატებას „ფილიალი" ან განსხვავებულ სახელწოდებას), ფილიალის იურიდიულ მისამართს საქართველოში, ხელმძღვანელის მონაცემებსა და წარმომადგენლობითი უფლებამოსილების მოცულობას, მეწარმისა და ფილიალის საქმიანობის საგანს და, არსებობის შემთხვევაში, სათავო კომპანიის განთავსებული კაპიტალის ოდენობას.
ამას თან უნდა ერთოდეს სათავო კომპანიის რეგისტრაციის დამადასტურებელი დოკუმენტი, სადამფუძნებლო დოკუმენტები და წესდება, დოკუმენტი, რომელიც ადასტურებს ხელმძღვანელობასა და წარმომადგენლობაზე უფლებამოსილი პირის ვინაობას (მათ შორის, მიუთითებს, ეს პირი წარმოადგენს ფილიალს როგორც სათავო კომპანიის ორგანოს წევრი თუ როგორც მუდმივი წარმომადგენელი), გადაწყვეტილება ფილიალის დაარსების შესახებ და ფილიალის ხელმძღვანელად დანიშნული პირის თანხმობა - ყველა დოკუმენტი საქართველოს კანონმდებლობის შესაბამისად დამოწმებული, ანუ აპოსტილირებული ან საკონსულო ლეგალიზებული, და ქართულ ენაზე ნათარგმნი.
საჯარო რეესტრში მეწარმე სუბიექტების რეგისტრაცია, ფილიალის ჩათვლით, სტანდარტულ შემთხვევაში უფასოა და ჩვეულებრივ ერთ სამუშაო დღეში სრულდება, ხოლო დაჩქარებული მომსახურება, იმავე დღეს, დამატებითი საფასურით არის შესაძლებელი. რეალურად დროის მთავარი დანახარჯი სწორედ დოკუმენტების აპოსტილირება-თარგმნაზე მოდის, არა თავად რეესტრში რეგისტრაციაზე - ეს ის დეტალია, რომელსაც კლიენტები ხშირად არასწორად აფასებენ, პროცესის სისწრაფის მოლოდინში.
ფილიალის რეგისტრაციასთან ერთად ავტომატურად ხდება მისი საგადასახადო აღრიცხვაზე დაყენება და საიდენტიფიკაციო ნომრის მინიჭება - ცალკე განაცხადის შეტანა საგადასახადო ორგანოში საჭირო აღარ არის.
რეგისტრაციის შემდეგაც ფილიალის ხელმძღვანელობაზე უფლებამოსილი პირი ვალდებულია აცნობოს მარეგისტრირებელ ორგანოს ნებისმიერი რეგისტრირებული მონაცემის ცვლილების, ფილიალის დახურვის, სათავო კომპანიის ლიკვიდაციის პროცედურის დაწყება-დასრულების ან გადახდისუუნარობის საქმის წარმოების შესახებ. ცალკე აღსანიშნავია, რომ სააქციო საზოგადოების ან შპს-ის ფილიალი დამატებით ვალდებულია, გამოაქვეყნოს ან განათავსოს საკუთარ ან სათავო კომპანიის ვებგვერდზე სათავო კომპანიის ფინანსური ანგარიშგება - შედგენილი, აუდიტირებული და გამოქვეყნებული სათავო კომპანიის რეგისტრაციის ქვეყნის კანონმდებლობის შესაბამისად. ეს ვალდებულება ხშირად გამორჩენილია ფილიალის რეგისტრაციის დაგეგმვისას, თუმცა მისი დარღვევა ადმინისტრაციულ პასუხისმგებლობას იწვევს.
საგადასახადო შედეგები: აქ იმალება რეალური სირთულე
ფილიალი საგადასახადო კუთხით მოიაზრება როგორც მუდმივი დაწესებულება - ცნება, რომელსაც განსაზღვრავს საგადასახადო კოდექსის 29-ე მუხლი. სწორედ ეს სტატუსია ის ფაქტორი, რომელიც განსაზღვრავს, თუ როგორ დაიბეგრება ფილიალის საქმიანობა საქართველოში. თუმცა ღირს აღინიშნოს, რომ ფილიალის რეგისტრაცია ავტომატურად როდი ნიშნავს მუდმივი დაწესებულების სტატუსს ყველა შემთხვევაში - თუ საქმიანობა მხოლოდ მოსამზადებელი ან დამხმარე ხასიათისაა, მაგალითად საქონლის შენახვა, შესყიდვა ან ინფორმაციის შეგროვება, მუდმივი დაწესებულება შესაძლოა საერთოდ არ წარმოიშვას, თუნდაც ფილიალი რეესტრში დარეგისტრირებული იყოს. პრაქტიკაში, ცხადია, ფილიალი, რომელიც აქტიურ კომერციულ საქმიანობას აწარმოებს, თითქმის ყოველთვის მუდმივ დაწესებულებად ჩაითვლება.
მოგების გადასახადში მოქმედებს ესტონური მოდელი, რომელიც ფილიალზეც ვრცელდება: საწარმო არ იხდის გადასახადს მიღებულ, მაგრამ განუწილებელ მოგებაზე - გადასახადი წარმოიშობა მხოლოდ მოგების განაწილების მომენტში, 15%-იანი განაკვეთით. ეს წესი ვრცელდება არა მხოლოდ ქართულ შპს-ებზე, არამედ არარეზიდენტის მუდმივ დაწესებულებაზეც. განსხვავება მდგომარეობს იმაში, თუ რას ნიშნავს „განაწილება" ფილიალისთვის - ვინაიდან ფილიალს არ ჰყავს პარტნიორები და არ გასცემს დივიდენდს კლასიკური გაგებით, კანონი განაწილებულ მოგებად მიიჩნევს სათავო კომპანიისთვის გადარიცხულ, მიკუთვნებულ მოგებას. სხვა სიტყვებით, როცა ფილიალი თავის მოგებას გადაარიცხავს უცხოურ სათავო კომპანიაში, ეს ოპერაცია იბეგრება ისევე, როგორც დივიდენდის გაცემა, იმავე 15%-იანი განაკვეთით.
დღგ-ის მხრივ წესი იგივეა, რაც ადგილობრივი კომპანიებისთვის - თუ ფილიალის დასაბეგრი ბრუნვა ნებისმიერ უწყვეტ 12-თვიან პერიოდში 100,000 ლარს გადააჭარბებს, დგება სავალდებულო რეგისტრაციის ვალდებულება, ორი სამუშაო დღის ვადაში.
თუ ფილიალი საქართველოში ქირაობს პერსონალს, ის ვალდებულია გადახდის წყაროსთან დააკავოს და ბიუჯეტში ჩარიცხოს საშემოსავლო გადასახადი, სტანდარტულად 20%-ის ოდენობით, ისევე როგორც ნებისმიერი სხვა დამსაქმებელი საქართველოში. ამასთან, ფილიალი ვალდებულია მონაწილეობდეს დაგროვებით საპენსიო სქემაშიც - დააკავოს დასაქმებულის შენატანი ხელფასიდან და დაამატოს საკუთარი შენატანიც, გარდა კანონით გათვალისწინებული გამონაკლისი შემთხვევებისა, მაგალითად, როცა დასაქმებული საპენსიო ასაკს გადაცილებულია ან თავად გამოთქვამს უარს კანონით დადგენილი წესით.
თუ სათავო კომპანიის ქვეყანასთან საქართველოს ორმაგი დაბეგვრის თავიდან აცილების შესახებ შეთანხმება აქვს გაფორმებული, ეს შესაძლოა ამცირებდეს ან სრულად გამორიცხავდეს დამატებით დაბეგვრას სათავო კომპანიის რეზიდენტობის ქვეყანაში. საქართველოს ამგვარი შეთანხმებები 50-ზე მეტ ქვეყანასთან აქვს გაფორმებული, თუმცა კონკრეტული საკითხი - გამორიცხავს თუ მხოლოდ ამცირებს დაბეგვრას და რა პირობებით - ცალკეა შესამოწმებელი, თითოეული შეთანხმების ტექსტის მიხედვით.
ფილიალი თუ შვილობილი შპს - რომელია სწორი არჩევანი
პრაქტიკული თვალსაზრისით, არჩევანი ხშირად დამოკიდებულია საქმიანობის მასშტაბსა და ხანგრძლივობაზე. ფილიალი მოსახერხებელია, როცა უცხოური კომპანია საქართველოში ახორციელებს კონკრეტულ, შედარებით მოკლევადიან პროექტს და არ სურს ცალკე კორპორაციული სტრუქტურის შენარჩუნება. შვილობილი შპს-ის დაფუძნება კი უფრო გამართლებულია, როცა ბიზნესს სურს პასუხისმგებლობის იზოლირება სათავო კომპანიისგან და გრძელვადიანი, დამოუკიდებელი საოპერაციო ყოფნა ბაზარზე. ორივე ვარიანტში საგადასახადო ტვირთი პრინციპულად მსგავსია - მოგება იბეგრება მხოლოდ განაწილებისას, 15%-იანი განაკვეთით - მაგრამ პასუხისმგებლობის განაწილება რადიკალურად განსხვავებულია.
ფილიალის რეგისტრაცია საქართველოში ტექნიკურად მარტივი პროცედურაა - საჯარო რეესტრი ვალდებულია, დოკუმენტების სრულყოფილად წარდგენისთანავე დაარეგისტრიროს ფილიალი, ახალი კომპანიის დაფუძნებასთან შედარებული ბიუროკრატიის გარეშე.
რეალური სირთულე რეგისტრაციის შემდეგ იწყება - საგადასახადო რეჟიმის სწორად წაკითხვასა და დაგეგმვაში, ისევე როგორც მიმდინარე ანგარიშვალდებულების (ფინანსური ანგარიშგების გამოქვეყნების ჩათვლით) დაცვაში. მუდმივი დაწესებულების სტატუსი, ესტონური მოდელის გამოყენება მოგებაზე, სათავო კომპანიისთვის მოგების გადარიცხვის დაბეგვრა და ორმაგი დაბეგვრის შეთანხმებების გავლენა - ეს ყველაფერი კონკრეტული გადაწყვეტილებების მიღებამდე ინდივიდუალურ ანალიზს საჭიროებს, განსაკუთრებით მაშინ, როცა სათავო კომპანიის ქვეყანასთან საქართველოს საგადასახადო შეთანხმება აქვს გაფორმებული.
უცხოური კომპანიისთვის, რომელიც სერიოზულად განიხილავს საქართველოში შესვლას, ფილიალის მოდელი შეიძლება იყოს ეფექტური და სწრაფი გზა - თუ წინასწარ გააზრებულია, რას ნიშნავს ეს გადასახადების, პასუხისმგებლობისა და გრძელვადიანი სტრატეგიის თვალსაზრისით.