როცა „უბრალო მიმოწერა" ვალდებულებად იქცევა
წარმოიდგინეთ სიტუაცია: ორი მხარე თანხმდება ფასზე, ვადებზე და მიწოდების პირობებზე. არა საოფისე მაგიდასთან, არამედ მესენჯერში (WhatsApp-ში, ელფოსტაზე თუ სხვა მსგავს არხზე). ხელშეკრულების დოკუმენტი არასდროს დაბეჭდილა, ხელმოწერაზე საუბარიც კი არ ყოფილა. მოგვიანებით ერთ-ერთი მხარე პირობას არღვევს და, როცა საქმე სასამართლომდე მიდის, იცავს თავს არგუმენტით: „ხელშეკრულება არ არსებობს, ანუ ხელი არავის მოუწერია."
პრაქტიკაში ეს არგუმენტი ავტომატურად არ მუშაობს. ქართული სამართალი წერილობით ხელმოწერას ყველა გარიგებისთვის არ მოითხოვს, ხოლო სასამართლოებმა არაერთხელ განიხილეს ელექტრონული მიმოწერა, მათ შორის ელფოსტის სახით, როგორც მტკიცებულება მხარეთა ნამდვილი ნების შესახებ. სანამ დასკვნებზე გადავალთ, მნიშვნელოვანია ერთი დათქმა: ქვემოთ მოყვანილი სასამართლო პრაქტიკა უშუალოდ ეხება ელფოსტას და ვალის აღიარებას, არა კონკრეტულად WhatsApp-ის მიმოწერას ხელშეკრულების დადებაზე, თუმცა კანონისეული პრინციპი, რომელსაც სასამართლო იყენებს, საკომუნიკაციო არხზე არ არის დამოკიდებული და თანაბრად ვრცელდება მესენჯერზეც.
რას ითხოვს კანონი ხელშეკრულების ფორმისგან
საქართველოს სამოქალაქო კოდექსის თანახმად, ხელშეკრულება დადებულია, როცა მხარეები შეთანხმდნენ მისი ყველა არსებით პირობაზე საამისოდ საჭირო ფორმით. სპეციალური ფორმა (მაგალითად, საკუთარი ხელით ხელმოწერილი დოკუმენტი ან სანოტარო წესით დამოწმება) კანონით მოითხოვება მხოლოდ განსაზღვრულ შემთხვევებში, მაგალითად, უძრავი ქონების გასხვისებისას.
დანარჩენ შემთხვევებში მოქმედებს თავისუფალი ფორმის პრინციპი: ხელშეკრულება შეიძლება დაიდოს ზეპირად, კონკლუდენტური მოქმედებით ან წერილობითი მიმოწერით, მათ შორის ელექტრონული. თუ კანონი კონკრეტულ ფორმას არ მოითხოვს, ფორმის დაუცველობა გარიგებას ბათილად არ აქცევს.
რატომ შეიძლება „ჩაითვალოს" ელექტრონული მიმოწერა
გადამწყვეტია არა საკომუნიკაციო არხი, არამედ ნების გამოვლენის ფაქტი. სამოქალაქო კოდექსის მიხედვით, ნება შეიძლება გამოვლინდეს ნებისმიერი ფორმით, საიდანაც შესაძლებელია მისი შინაარსის ცალსახად დადგენა. მათ შორის წერილობითი შეტყობინებით. ტექსტური მიმოწერა ამ მოთხოვნას სავსებით პასუხობს: შეტყობინება დაფიქსირებულია, თარიღდება ავტომატურად და ტექნიკურად შესაძლებელია მისი ავტორობის დადგენა.
ამასთან, საქართველოს სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის მიხედვით, სასამართლოში დასაშვებია ნებისმიერი მტკიცებულება, რომელიც კანონიერად არის მოპოვებული და საქმისთვის რელევანტურია, მათ შორის მხარეთა შორის უშუალოდ განხორციელებული მიმოწერის ამობეჭდილი ან ეკრანის ანაბეჭდის (screenshot) სახით წარდგენა.
ეს პრინციპულად განსხვავდება ფარული (თანხმობის გარეშე მოპოვებული) აუდიოჩანაწერისგან, რომელსაც სასამართლო პრაქტიკა კომუნიკაციის ხელშეუხებლობის დარღვევის გამო დაუშვებელ მტკიცებულებად მიიჩნევს. საქმეში №ას-1155-1101-2014 დაუშვებლად იქნა ცნობილი მოპასუხის მიერ პირადად, მოსარჩელესთან საუბრის ფარულად ჩაწერილი აუდიო, საქართველოს კონსტიტუციისა და სამოქალაქო საპროცესო კოდექსის 103-ე მუხლის მე-3 ნაწილის საფუძველზე. მნიშვნელოვანია ზუსტად გავიგოთ, რატომ განსხვავდება ეს წერილობითი მიმოწერისგან: საკითხი არ არის იმაში, „უცხო" თუ „საკუთარი" საუბარია ჩაწერილი. სწორედ ეს იყო ორივე შემთხვევაში მოსარჩელე-მოპასუხის ორმხრივი კომუნიკაცია. განსხვავება იმაშია, რომ ფარული ჩაწერა მოითხოვს მეორე მხარის შეუტყობინებლად, ფარულად მოქმედებას, რაც თავისთავად არღვევს კომუნიკაციის ხელშეუხებლობას; წერილობითი მიმოწერა კი თავისთავად იქმნება წერილობითი ფორმით ორივე მხარის მონაწილეობით და მისი შემდგომი შენახვა თუ სასამართლოში წარდგენა არ საჭიროებს არავითარ ფარულ მოქმედებას მეორე მხარის ცოდნის გარეშე.
რას ამბობს რეალური სასამართლო პრაქტიკა
საქართველოს უზენაესი სასამართლოს პრაქტიკაში დაფიქსირებულა საქმეები, სადაც ელექტრონული მიმოწერა გამხდარა ვალდებულების დადგენის საფუძველი. საქმეში №ас-746-2019 სააპელაციო სასამართლომ დადგენილად მიიჩნია, რომ მოპასუხის კუთვნილი ელფოსტიდან განხორციელებული მიმოწერა წარმოადგენდა სესხის ვალის აღიარებას.
მოპასუხემ საკასაციო ინსტანციაში სცადა ამ დასკვნის გასაჩივრება, მათ შორის იმ არგუმენტით, რომ ელფოსტა ვერ ჩაითვლებოდა მტკიცებულებად „ელექტრონული დოკუმენტისა და ელექტრონული სანდო მომსახურების შესახებ" კანონის მე-3 მუხლის მოთხოვნების (ელექტრონული ხელმოწერა/შტამპი) დაუკმაყოფილებლობის გამო. აქ საჭიროა სიზუსტე: საკასაციო პალატამ ეს საქმე არსებითად არ განუხილავს, მან საჩივარი დაუშვებლად ცნო და უბრალოდ აღნიშნა, რომ სააპელაციო სასამართლომ საკმაოდ დასაბუთებულად განმარტა მხარის ნება 52-ე მუხლის შესაბამისად. შედეგად, ელექტრონული ხელმოწერის მოთხოვნის საკითხი ამ საქმით საბოლოოდ და არსებითად გადაწყვეტილი არ არის, თუმცა ფაქტია, რომ სააპელაციო ინსტანციის დასკვნა (ელფოსტა, ხელმოწერის გარეშე, საკმარისი მტკიცებულებაა ვალის აღიარებისთვის) ძალაში დარჩა, რადგან საკასაციო სასამართლომ მისი გადასინჯვისთვის საკმარისი საფუძველი ვერ დაინახა.
პრაქტიკული დასკვნა აქედან ორმაგია: ერთი მხრივ, ეს საქმე აჩვენებს, რომ სააპელაციო ინსტანციები რეალურად აფასებენ ხელმოუწერელ ელექტრონულ მიმოწერას, როგორც ნების გამოვლენის მტკიცებულებას, და ასეთი შეფასება საკასაციო წესით არ არის ავტომატურად შებრუნებადი. მეორე მხრივ, არგუმენტი ელექტრონული ხელმოწერის აუცილებლობის შესახებ (რომელსაც მოწინააღმდეგე მხარეები ხშირად იყენებენ) ჯერ არ არის საბოლოოდ უარყოფილი უზენაესი სასამართლოს არსებითი განმარტებით, ის უბრალოდ ამ კონკრეტულ საქმეში პროცედურული საფუძვლით ვერ იქნა განხილული.
რას აქცევს სასამართლო ყურადღებას პრაქტიკაში
ავტორობა - დასტურდება თუ არა, რომ ნომერი/ანგარიში ეკუთვნის სწორედ მოწინააღმდეგე მხარეს (მაგალითად, ხელშეკრულებაში, ვიზიტკარტში ან წინა მიმოწერაში მითითებული საკონტაქტო მონაცემებით).
შინაარსის სისრულე - მოცავს თუ არა მიმოწერა ხელშეკრულების ყველა არსებით პირობას (საგანი, ფასი, ვადა), თუ მხოლოდ ზოგად განზრახვაზე მიგვანიშნებს.
თანმიმდევრულობა - ეთანხმება თუ არა მიმოწერის შემდგომი ქცევა (ანგარიშსწორება, საქონლის მიწოდება, ანგარიშფაქტურები) მიმოწერაში ასახულ პირობებს.
წარდგენის ფორმა - მოწესრიგებული, სრული ექსპორტი (თარიღებით და ნომრებით) ბევრად მეტ ნდობას იმსახურებს, ვიდრე შერჩეული სქრინშოთები.
პრაქტიკული რჩევა ბიზნესისთვის
ელექტრონული მიმოწერა (WhatsApp თუ ელფოსტა), საკუთარი ბუნებით, არასოდეს ჩაანაცვლებს გამართულ წერილობით ხელშეკრულებას. განსაკუთრებით მაშინ, როცა კანონი სპეციალურ ფორმას პირდაპირ მოითხოვს (მაგალითად, უძრავი ქონების გარიგებებზე). თუმცა ბიზნეს ურთიერთობებში, სადაც მოლაპარაკება მესენჯერში მიმდინარეობს, მიზანშეწონილია:
არსებითი პირობები (ფასი, ვადა, საგანი) ერთ შეტყობინებაში ცალსახად ჩამოყალიბდეს და მეორე მხარემ დაადასტუროს;
მიმოწერა პერიოდულად აისახოს ფორმალურ დოკუმენტში ან ელფოსტაზე გადავიდეს, სადაც ავტორობის დადგენა უფრო მარტივია;
საკონტაქტო ნომერი/ანგარიში წინასწარ იყოს დაკავშირებული მხარის ვინაობასთან (ხელშეკრულებაში, ბარათზე, ან ფორმალურ წერილში);
სადავო შემთხვევებში გათვალისწინებულ იქნას, რომ ელექტრონული ხელმოწერის საკითხი ჯერ საბოლოოდ არ არის ჩამოყალიბებული პრაქტიკაში, ამიტომ, სადაც შესაძლებელია, სჯობს დამატებითი გარანტიის სახით გამოყენებულ იქნას მინიმუმ ავთენტიფიცირებადი არხი (მაგალითად, სამუშაო ელფოსტა, რომელიც უკვე დაკავშირებულია მხარესთან).
ხელმოწერის არარსებობა თავისთავად არ ათავისუფლებს მხარეს ვალდებულებისგან. ქართული სამართალი ეფუძნება პრინციპს, რომ ხელშეკრულება მხარეთა ნამდვილი შეთანხმების შედეგია ფორმა კი მხოლოდ ამ შეთანხმების დამადასტურებელი საშუალებაა, და არა თავად შეთანხმების არსი. არსებული სასამართლო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ ხელმოუწერელი ელექტრონული მიმოწერა შეიძლება საკმარისი მტკიცებულება იყოს ვალდებულების არსებობისთვის, თუ დამტკიცებულია მისი ავტორობა და შინაარსი ცალსახად ასახავს არსებით პირობებზე მიღწეულ შეთანხმებას. კონკრეტულად მესენჯერის (WhatsApp-ის) მიმოწერაზე პირდაპირი საკასაციო პრაქტიკა ჯერ არ ჩამოყალიბებულა, თუმცა კანონისეული პრინციპი, ნების ფაქტის პრიორიტეტი ფორმალურ მოთხოვნებზე, გამონაკლისების გარეშე. თანაბრად ვრცელდება ნებისმიერ საკომუნიკაციო არხზე.
პრაქტიკაში ეს ნიშნავს ერთს: ის, რასაც წერთ მესენჯერში საქმიან პარტნიორთან, პრინციპულად შეიძლება სასამართლოში მტკიცებულებად იქცეს, და ამ რისკის გათვალისწინებით უნდა აწარმოოთ საქმიანი მიმოწერა.